Τον τελευταίο καιρό, λόγω της πολύπλευρης κρίσης που βιώνουμε αλλά και λόγω της ενασχόλησής μας με πολλά, επιφανειακά συνήθως, ζητήματα, παραμελούμε και δείχνουμε αδιαφορία για τον πλούσιο πολιτισμό μας, χωρίς να μας περνά ούτε στο ελάχιστο από το μυαλό πως μέσα από αυτόν μπορεί να δοθεί η λύση στην κρίση. Στην πραγματικότητα, είναι εξαιρετικά σημαντικό να αξιοποιηθούν τα πολιτιστικά μας στοιχεία στο έπακρον, ακόμη και μέσα στην κρίση, καθώς μέσα από αυτά μας δίνεται η δυνατότητα να επιτύχουμε την ανάπτυξη που όλοι επιθυμούμε.
Εξάλλου, δεν θα πρέπει να ξεχνάμε πως, αν χαθεί η πολιτιστική μας κληρονομιά, κινδυνεύουμε να χάσουμε και την εθνική μας ταυτότητα, που έχει δημιουργηθεί στο πέρασμα των χρόνων. Είναι λοιπόν χρέος όλων μας να την διαφυλάξουμε.
Δεν είναι απαραίτητο να απομακρυνθούμε στην αναζήτησή μας για αξιόλογες εστίες πολιτισμού. Μόλις 10 χιλιόμετρα έξω από τα Χανιά, στο δρόμο προς το Ρέθυμνο, βρίσκεται η αρχαία Απτέρα, πόλη χτισμένη στο λόφο που είναι γνωστός ως «Παλιόκαστρο». Στην αρχαία Απτέρα, μετά από ανασκαφές που ξεκίνησαν το 2008, βρέθηκε το αρχαίο θέατρο, ένα σπουδαίο μνημείο με ελληνιστική και ρωμαϊκή φάση.
Όπως γνωρίζουμε, θέατρα οικοδομούνταν σε μεγάλες πόλεις που διέθεταν πλούτο, δύναμη και είχαν ανάγκη από ένα χώρο κοινωνικών εκδηλώσεων όχι μόνο για θεάματα αλλά και για συγκεντρώσεις ή συνελεύσεις των πολιτών. Το θέατρο, λοιπόν, στην Απτέρα αποδεικνύει πως βρισκόταν πράγματι σε μία τέτοια πόλη.
Σύμφωνα με τα ευρήματα των ανασκαφών, η αρχαία Απτέρα ιδρύθηκε, κατά πάσα πιθανότητα, στα γεωμετρικά χρόνια, δηλαδή τον 8ο αι. π. Χ. Η θέση της πόλης ήταν προνομιακή. Από τον λόφο όπου ήταν χτισμένη, οι κάτοικοι είχαν τη δυνατότητα να ελέγχουν τον κόλπο της Σούδας, τη γύρω περιοχή αλλά και τα Λευκά Όρη.
Η πόλη είχε δύο λιμάνια και οι κάτοικοί της ήταν φημισμένοι τοξότες που συνήθιζαν να κάνουν πειρατικές επιδρομές στο Αιγαίο ή και να πολεμούν ως μισθοφόροι εκτός Κρήτης, φέρνοντας πλούτο στον τόπο τους. Έτσι, στα πρώιμα ελληνιστικά χρόνια (τέλη 4ου και κατά την διάρκεια του 3ου π. Χ. αι.) η πόλη αποκτά πλούτο, δύναμη, γίνεται η πιο εμπορική πόλη στη Κρήτη και κόβει το δικό της νόμισμα. Αργότερα, στα ρωμαϊκά χρόνια η πόλη έρχεται σε μία νέα περίοδο ακμής και επιδίδεται σε δημόσια έργα. Κατοικείται μέχρι τον 7ο αι. μ. Χ, όταν ένας σεισμός αναγκάζει τους κατοίκους της να την εγκαταλείψουν.
Η Απτέρα ήταν το κέντρο των μουσικών τεχνών στην αρχαία Ελλάδα, όπως δείχνει ένα μεγάλο Ιερό αφιερωμένο στις Μούσες. Σύμφωνα με τη μυθολογία, στο διαγωνισμό μουσικής ανάμεσα στις Μούσες και τις Σειρήνες, που διεξαγόταν μέσα στο ιερό, οι Σειρήνες έχασαν και στενοχωρήθηκαν τόσο πολύ, που τα φτερά τους έπεσαν στον κόλπο της Σούδας, σχηματίζοντας τα χαρακτηριστικά «λευκά νησάκια». Οι Σειρήνες, χωρίς τα φτερά τους, έμειναν «άπτερες».
Έτσι προέκυψε και η ονομασία της αρχαίας πόλης.
Περπατώντας στον αρχαιολογικό χώρο, στην πλαγιά του λόφου που «κοιτάζει» τα Λευκά Όρη, θα συναντήσουμε το αρχαίο θέατρο, χτισμένο από τοπικό πωρόλιθο, αναστηλωμένο πλέον και έτοιμο να γεμίσει από θεατές. Η παλαιότερη φάση του θεάτρου χρονολογείται στους ελληνιστικούς χρόνους, αλλά κατά τους ρωμαϊκούς υπέστη ριζικές μετασκευές, όπως για παράδειγμα η ανάπτυξη της σκηνικής πρόσοψης. Το κοίλο του θεάτρου είναι στραμμένο στο νότο, με θέα τα Λευκά Όρη.
Παρόλο που σήμερα διασώζονται μόνο δεκατρείς σειρές εδωλίων, στα ρωμαϊκά χρόνια το κοίλο χωριζόταν σε τέσσερις κερκίδες από πέντε κλίμακες και από έναν διάδρομο, το διάζωμα, σε άνω και κάτω κοίλο. Υπολογίζεται πως οι δύο κερκίδες στα πλάγια είχαν είκοσι έξι σειρές εδωλίων, ενώ οι κεντρικές είχαν περισσότερες. Δυστυχώς, λόγω της ισοπέδωσης του ψηλότερου τμήματος με σκοπό την καλλιέργεια, καθώς και τη λειτουργία ασβεστοκαμίνου στο κέντρο του κοίλου, καταστράφηκε μεγάλο μέρος του.
Ανάμεσα στο κοίλο και τη σκηνή, βρίσκεται η ορχήστρα, με σχήμα λίγο μεγαλύτερο από ημικύκλιο. Το δάπεδό της είναι καλυμμένο από καλά πατημένο χώμα και στο κέντρο της διακρίνεται η κυκλική πέτρινη βάση της θυμέλης, του βωμού του Διονύσου. Ανατολικά και δυτικά της ορχήστρας υπάρχουν οι αντίστοιχες πάροδοι, διάδρομοι μήκους είκοσι μέτρων.
Σήμερα, διασώζεται μόνο ένα μέρος τους. Η σκηνή, ορθογώνιο μακρόστενο οικοδόμημα στην περιφέρεια της ορχήστρας, ήταν ο χώρος στον οποίο εκτυλισσόταν η θεατρική δράση. Σήμερα ό,τι έχει απομείνει από αυτήν είναι τα θεμέλιά της που ανήκουν στα ρωμαϊκά χρόνια.
Διασώζονται όμως και οι σκάλες οι οποίες οδηγούσαν στο λογείο, ένα βάθρο με ξύλινο δάπεδο, όπου εμφανίζονταν οι υποκριτές.
Στις 12 Δεκεμβρίου 2015, έπειτα από την τρίχρονη διαδικασία αποκατάστασης (Αύγουστος 2012 – Νοέμβριος 2015), το θέατρο παραδόθηκε στο κοινό, παρουσία του Υπουργού Πολιτισμού και Αθλητισμού, κ. Αριστείδη Μπαλτά, εκπροσώπων των αρχών και των φορέων του τόπου, καθώς και του προέδρου της Κίνησης Πολιτών «Διάζωμα», κ. Σταύρου Μπένου.
Στην ομιλία του ο τότε υπουργός δήλωσε: «Κάτι ακόμα προστίθεται στην Κρήτη, με αυτό το έργο, το οποίο τελειώνει και το εγκαινιάζουμε. Ελπίζουμε ότι θα αναπτυχθεί με όλους τους δυνατούς τρόπους, το θέατρο θα «γεμίσει», θα ενωθεί ο αρχαίος πολιτισμός με το σύγχρονο και όσοι θα έρχονται εδώ θα καταλαβαίνουν το βάθος της Κρήτης, τόσο σε επίπεδο ιστορίας όσο και στο επίπεδο της σημερινής πραγματικότητας».
Πράγματι, οι τρόποι με τους οποίους μπορεί να αξιοποιηθεί αυτός ο χώρος είναι ποικίλοι. Το σημαντικότερο είναι να ανοίξουμε όλοι την αγκαλιά μας και την ψυχή μας στο αρχαίο αυτό θέατρο, το οποίο για αιώνες παρέμεινε σιωπηλό και να το αξιοποιήσουμε με τους περισσότερους δυνατούς τρόπους εντάσσοντάς το στην καθημερινότητα μας.
Η αρχαία πόλη της Απτέρας, όπως προανέφερα, είναι μια πόλη με πλούσιο μυθολογικό υπόβαθρο. Ας το αξιοποιήσουμε. Μία εξαιρετική ιδέα ανάδειξης του αρχαίου θεάτρου θα ήταν η διοργάνωση παγκρήτιου ή ακόμα και πανελλήνιου διαγωνισμού από τις τοπικές μας αρχές με θέμα τον μύθο της Απτέρας.
Σε αυτό μπορεί να συμπεριλαμβάνονται δρώμενα αναβίωσης του μύθου, εκεί, στον τόπο του θεάτρου, λογοτεχνικός διαγωνισμός με ποίηση ή αφηγήσεις, ακόμα και έκθεση φωτογραφίας ή έργων τέχνης στο χώρο του θεάτρου. Επιπλέον, στο θέατρο μπορούν να διοργανωθούν μουσικά ή θεατρικά φεστιβάλ, σαν συνέχεια της φήμης που είχε η πόλη στην αρχαιότητα, ως κέντρο μουσικών τεχνών.
Επίσης, την εξοικείωση των κατοίκων του νησιού με το θέατρο, από μικρή μάλιστα ηλικία, θα βοηθούσε η ένταξη του χώρου ως προορισμού εκπαιδευτικών επισκέψεων και εκδρομών για μαθητές της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης καθώς και για φοιτητές. Οι μαθητές μπορούν να συμμετέχουν και σε διάφορα εκπαιδευτικά προγράμματα που έχουν ως στόχο την ανάδειξη του αρχαίου θεάτρου και την ένταξή του στην καθημερινότητά μας, όπως η δράση «Μαθητές ξεναγούν μαθητές στα αρχαία θέατρα», η οποία σχεδιάστηκε από το «Διάζωμα».
Αυτή η δράση απευθύνεται σε σχολικές μονάδες της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και στόχος της είναι να ενθαρρύνει τους μαθητές να γνωρίσουν, να αγκαλιάσουν και να προστατεύσουν τα αρχαία θέατρα, με έναν ευχάριστο τρόπο, καθώς ξεναγοί τους στο θέατρο θα είναι οι ίδιοι οι συμμαθητές τους, οι οποίοι θα έχουν μελετήσει γι’ αυτό. Στη συγκεκριμένη δράση έχει διακριθεί και το 2ο Γυμνάσιο Χανίων, καταλαμβάνοντας τη δεύτερη θέση στον διαγωνισμό που πραγματοποίησε το 2016 η Δημόσια Τηλεόραση σε συνεργασία με τα Υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού και το Σωματείο «Διάζωμα», με την παρουσίαση ενός βίντεο που είχε ως θέμα το θέατρο αυτό. Η αρχή λοιπόν έχει γίνει!
Επειδή όμως ο χώρος του θεάτρου δεν χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα αποκλειστικά και μόνο για παραστάσεις και δρώμενα αλλά ήταν κι ένας χώρος για την «τέχνη της πολιτικής», στο αρχαίο θέατρο της Απτέρας θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν, όπως και τότε, συνελεύσεις διαφόρων φορέων, συναθροίσεις πολιτιστικού χαρακτήρα, βραβεύσεις -τι μεγάλη τιμή να βραβευτείς σε έναν τέτοιο χώρο!-, αλλά και άλλες εκδηλώσεις πολιτιστικού χαρακτήρα. Για παράδειγμα, στο χώρο του θεάτρου θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί δορυφορική σύνδεση με ένα άλλο μέρος του κόσμου, με σκοπό την προβολή ενός σημαντικού πολιτιστικού γεγονότος!
Κλείνοντας, ας θυμηθούμε πως από τα αρχαία χρόνια το θέατρο θεωρούνταν χώρος εκπαίδευσης, καθώς εκεί διδάσκονταν έργα σπουδαίων ποιητών. Η κοινωνία της αρχαίας Αθήνας, μάλιστα, θεωρούσε τη διδασκαλία παραστάσεων πολύ σημαντική. Πίστευε πως όλοι είχαν το δικαίωμα να παρακολουθήσουν παραστάσεις, γι΄ αυτό και προσέφερε χρήματα στους άπορους πολίτες της, προκειμένου να παρακολουθούν τις θεατρικές παραστάσεις.
Κάτι τέτοιο θα πρέπει να συμβεί και σήμερα. Οι πολίτες και η τοπική κοινωνία να αγκαλιάσουν το αρχαίο θέατρο και να το θεωρήσουν ως τόπο διδασκαλίας. Ένα πράγμα είναι σίγουρο.
Όσοι άνθρωποι έχουν επιλέξει να είναι καθ’ όλη την διάρκεια της ζωής τους μαθητές και να διδάσκονται διαρκώς, δεν θα μείνουν με τα χέρια δεμένα, αλλά θα κάνουν τα αδύνατα δυνατά ώστε να βρουν τρόπους να εντάξουν αυτόν τον εξαιρετικό χώρο διδασκαλίας στη ζωή τους. Λουκάς Μητσάτσος, μαθητής Γ’ Γυμνασίου Βαρβάκειο Πρότυπο Γυμνάσιο 2016-2017
Πηγές πληροφοριών:
Για την ιστορία του θεάτρου αξιοποιήθηκε ο διαδικτυακός ιστότοπος του Υπ. Πολιτισμού, καθώς και του Διαζώματος. Ακόμα αξιοποιήθηκαν άρθρα από την τοπική εφημερίδα «Χανιώτικα Νέα», με θέμα το θέατρο.
