Τη σχολική χρονιά 2023-24 μαθητές της α’ και της β’ τάξης του 1ου Γενικού Λυκείου Λιβαδειάς σε συνεργασία με το Σωματείο Διάζωμα πραγματοποίησαν το πρόγραμμα «Υιοθεσία αρχαίου θεάτρου», που για εμάς συγκεκριμενοποιήθηκε σε «υιοθεσία» του αρχαίου θεάτρου της Χαιρώνειας, η οποία ανήκει στον δήμο Λιβαδειάς. Η επιλογή του προγράμματος έγινε, επειδή το θέατρο είναι σημαντικό κομμάτι του αναλυτικού προγράμματος, αλλά αντιμετωπίζεται περισσότερο ως φιλολογικό κείμενο, παρά ως παραστατική τέχνη. Γι’ αυτό και θελήσαμε με κάποιο τρόπο να δώσουμε ένα είδος «υλικότητας» στο θέατρο που συναντάνε οι μαθητές στη γ’ γυμνασίου και τη β’ λυκείου.
Ξεκινήσαμε το πρόγραμμα λοιπόν με τους εξής στόχους:να γνωρίσουν (ή καλύτερα, να ανακαλέσουν τις γνώσεις τους) για την ιστορία και την αρχιτεκτονική του αρχαίου θεάτρου, την εξελικτική του πορεία,να κατανοήσουν την πολυπλοκότητα του θεάτρου ως μορφής τέχνης (αρχιτεκτονική, υποκριτική, σκηνογραφία, κ.λ.π.) να γνωρίσουν τον ρόλο του θεάτρου στην αρχαιότητα και σήμερα (ομοιότητες – διαφορές να έρθουν σε επαφή με την ιστορία του τόπου τους, να τη γνωρίσουν και να την αγαπήσουν. να εκτιμήσουν το παρελθόν ως μια ζωντανή παρουσία, να το σεβαστούν και να το οικειοποιηθούν.
Ταυτόχρονα, δώσαμε στο πρόγραμμα και μια δεύτερη διάσταση που είχε να κάνει με την επίδραση που έχει η κλιματική κρίση στα αρχαία μνημεία, επειδή θεωρούμε ότι είναι απαραίτητο να καλλιεργούνται οι περιβαλλοντικές ανησυχίες στη νέα γενιά. Συνεργαστήκαμε δε με το ΕΕΕΕΚ Χαιρώνειας και τον πολιτιστικό σύλλογο της Χαιρώνειας που μας παραχώρησε φωτογραφικό υλικό.
Ξεκινήσαμε με την πρώτη διάσταση του προγράμματος και με έρευνα σχετικά με την ιστορία, τη γένεση του αρχαίου θεάτρου και την αρχιτεκτονική του. Στη συνέχεια, αναζητήσαμε στοιχεία για την ιστορία της Χαιρώνειας, τη σπουδαιότητα της περιοχής και την ιστορία και την κατασκευή του θεάτρου της. Όλα αυτά ολοκληρώθηκαν γύρω στα Χριστούγεννα και με το νέο έτος αρχίσαμε να μελετάμε τη δεύτερη διάσταση του προγράμματος σχετικά με την κλιματική κρίση και τα αρχαία μνημεία.
Επίσης, συνεργαστήκαμε με το Αρχαιολογικό Μουσείο της Θήβας και δανειστήκαμε τη μουσειοσκευή του θεάτρου.
Κομβικό σημείο στην εξέλιξη του προγράμματος υπήρξε τον Φεβρουάριο η επίσκεψη και φιλοξενία στο σχολείο μας του Λυκείου Ακρόπολις της Λευκωσίας που υλοποιούσε παρόμοιο περιβαλλοντικό πρόγραμμα. Στις εργασίες που έγιναν είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε τα θέατρα της Κύπρου και τις απειλές που δέχονται από την κλιματική κρίση. Από τη μεριά μας παρουσιάσαμε τα στοιχεία που είχαμε συγκεντρώσει σχετικά με το θέμα και προετοιμάσαμε την επίσκεψή μας στο θέατρο της Χαιρώνειας και στο θέατρο του Ορχομενού.
Οι προετοιμασίες περιελάμβαναν ένα παιχνίδι γνώσεων σχετικά με το αρχαίο θέατρο, την κατασκευή μασκών και τις πρόβες πάνω σε έναν μικρό μονόλογο από τις «Εκκλησιάζουσες» του Αριστοφάνη. Πολύ χρήσιμα σε αυτή τη φάση μας ήταν τα βίντεο που είχε κυκλοφορήσει το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης με την ευκαιρία της έκθεσης για τη Μάχη της Χαιρώνειας. Ταυτόχρονα είχαμε επικοινωνήσει με την αρχαιολόγο της Εφορείας της Θήβας κ. Καλλιγά, η οποία με πολύ μεγάλη και συγκινητική προθυμία δέχθηκε να μας βοηθήσει.
Την επόμενη μέρα μεταβήκαμε στο θέατρο της Χαιρώνειας, όπου οι μαθητές μας ξενάγησαν τους Κύπριους συμμαθητές τους στο θέατρο, «ανέβασαν» τον μικρό μονόλογο, ενώ μας συνάντησε και η κ. Καλλιγά η οποία μαζί με τη συντηρήτρια κ. Μωραΐτου μίλησαν στα παιδιά για τον τρόπο συντήρησης των αρχαίων μνημείων.
Δίνοντάς τους δε τα σχετικά εργαλεία τα έβαλαν στον ρόλο του συντηρητή και τους έδωσαν την ευκαιρία να έχουν μια μοναδική εμπειρία. Στη συνέχεια μεταβήκαμε στο θέατρο του Ορχομενού το οποίο βρίσκεται σε φάση συντήρησης και πάλι η κ. Καλλιγά εξήγησε στους μαθητές τις εργασίες που γίνονταν στο θέατρο.
Οι μέρες αυτές υπήρξαν πολύ πλούσιες από εμπειρίες και επαφή με το μνημείο. Το πρόγραμμα συνεχίστηκε με διερεύνηση του θέματος της κλιματικής αλλαγής μέσα από άρθρα, βίντεο κ.λ.π. Επόμενο σημαντικό βήμα υπήρξε η εκπαιδευτική εκδρομή στα Γιάννενα, όπου επισκεφθήκαμε τη Σχολή Καλών Τεχνών και γνωρίσαμε την τέχνη της σκηνογραφίας μέσα από την ερμηνεία συγκεκριμένων παραδειγμάτων, παρακολουθήσαμε θεατρική παράσταση από τη ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων και στη συνέχεια επισκεφθήκαμε και ξεναγηθήκαμε στο θέατρο της Δωδώνης, κάνοντας μια μικρή σύγκριση της αρχιτεκτονικής του με αυτή του θεάτρου της Χαιρώνειας.
Το πρόγραμμα ολοκληρώθηκε με την παραγωγή ενός podcast για τη Χαιρώνεια και το θέατρό της και ενός σεναρίου για την παραγωγή podcast, σχετικά με την επίδραση της κλιματικής αλλαγής στα μνημεία.
Οφείλω στο τέλος να αναγνωρίσω την υποστήριξη και τη βοήθεια που είχα σε όλη αυτή την πορεία από τους ανθρώπους του Διαζώματος και κυρίως από την κ. Μπελογιάννη, που με εφοδίαζε με υλικό και συμβουλές και την οποία και ευχαριστώ θερμά. Το ίδιο ευγνώμων είμαι και απέναντι στην αρχαιολόγο κ. Κυριακή Καλλιγά και την αναπληρώτρια προϊσταμένη του Τμήματος Συντήρησης την κ. Ιωάννα Μωραΐτου.
Στους συνδέσμους που ακολουθούν, μπορείτε να δείτε:α/ το βίντεο για το αρχαίο θέατρο Χαιρώνειας:ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣ ή
β/ το σενάριο για την παραγωγή podcast.https://myperivallodiki.blogspot.com/2024/05/blog-post.html https://docs.google.com/document/d/1BI_V-ZghP1zr8qMF83QKkvO3bEYpXk1f/edit γ/ θεατρικό σενάριο «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης ή πώς η κλιματική αλλαγή απειλεί τα αρχαία μνημεία»: https://diazoma.gr/site-assets/1 ο-ΓΕ.
Λ.-Λιβαδειάς-Ο-εφιάλτης-της-Περσεφόνης-ή-πώς-η-κλιματική-αλλαγή-απειλεί-τα-αρχαία-μνημεία-σενάριο-για-podcast-1.pdf δ/ ξενάγηση στο αρχαίο θέατρο ΧαιρώνειαςΗ υπεύθυνη καθηγήτριαΚατωπόδη Σοφία ΠΕ02
ΞΕΝΑΓΗΣΗ ΣΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΧΑΙΡΩΝΕΙΑΣΚαλώς ορίσατε στην αρχαία Χαιρώνεια!
Τη γνωρίσατε στο μάθημα της Αρχαίας Ιστορίας, καθώς αποτέλεσε το θέατρο σημαντικότατων μαχών που καθόρισαν τη μοίρα του ελληνικού κόσμου, όπως η μάχη της Χαιρώνειας το 338 π. Χ. που έφερε αντιμέτωπους τους Μακεδόνες του Φιλίππου και τον συνασπισμένο στρατό της Νότιας Ελλάδας. Η νίκη του Φιλίππου οδήγησε στην παρακμή του θεσμού της πόλης-κράτους.
Εμπρός μας όμως ένα πραγματικό θέατρο, το αρχαίο θέατρο της Χαιρώνειας που ήταν αφιερωμένο στον Απόλλωνα Δαφνηφόρο και την Αρτέμιδα Σοωδίνα, όπως προκύπτει από αναθηματική επιγραφή, που βρέθηκε στον χώρο. Βρίσκεται κάτω από την Ακρόπολη, στην απόκρημνη βόρεια πλαγιά του λόφου Πετραχού. Το θέατρο της Χαιρώνειας έχει δύο χαρακτηριστικά που το καθιστούν ιδιαίτερα ενδιαφέρον.
Πρώτον, είναι από τα ελάχιστα θέατρα που το κοίλο τους, το μέρος δηλαδή που ήταν προορισμένο για τους θεατές, δεν είναι κτισμένο στην πλαγιά του λόφου, αλλά είναι λαξευμένο πάνω στον βράχο και δεύτερον, στο κοίλο του θεάτρου διακρίνονται σειρές από τα ευθύγραμμα εδώλια που είχε, αρχικά, το θέατρο. Εδώλια λέμε τα καθίσματα του αρχαίου θεάτρου.
Αρχικά, δηλαδή, το κοίλο αποτελούνταν από σειρές με ευθύγραμμα εδώλια. Η πρώτη αυτή φάση με τις ευθύγραμμες σειρές χρονολογείται περίπου στο τέλος του 5ου αι. π. Χ. Τότε, το κοίλο είχε 8 – 10 σειρές ευθύγραμμων εδωλίων με ύψος 50 εκατοστά, βάθος 90 εκατοστά και μήκος 30 μέτρα. Φιλοξενούσε, περίπου, 500 άτομα.
Βεβαίως, το θέατρο παρουσιάζει αρκετές φάσεις κατασκευής. Η διαφοροποίηση στη μορφή του θεάτρου έγινε κατά τους ελληνιστικούς χρόνους (είναι η περίοδος μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 323 π. Χ. και τον θάνατο της Κλεοπάτρας το 30 π. Χ., 3ος – 1ος αι. π. Χ.), οπότε το κοίλο μεγάλωσε με 15 επιπλέον σειρές καθισμάτων, σε σχήμα ελαφρώς καμπύλο και κάποια από τα παλιά εδώλια λαξεύθηκαν εκ νέου, για να πάρουν κι αυτά σχήμα καμπυλόγραμμο.
Σήμερα, βλέπουμε τη μορφή που πήρε το θέατρο κατά τη ρωμαϊκή περίοδο (τέλη 1ου αι. π. Χ. – αρχές 1ου αι. μ. Χ.), όταν έγιναν πολλές επεμβάσεις που αύξησαν τη χωρητικότητα του θεάτρου, σχεδόν την τριπλασίασαν, με τη βοήθεια πλευρικών αναλημμάτων, δηλαδή τοίχους υποστήριξης στα πλαϊνά του θεάτρου, το οποίο πήρε τελικά, πεταλοειδή μορφή. Η δε διάμετρός του ήταν 63 μέτρα.
Έτσι, η τελική διαμόρφωση του θεάτρου που βλέπουμε μπροστά μας είναι η εξής: Το κοίλο έχει τρία διαζώματα, το πρώτο το χαμηλό, που βρίσκεται σχεδόν στο ύψος της ορχήστρας, δηλαδή του χώρου όπου έπαιρνε θέση ο Χορός του αρχαίου δράματος και αρχικά, έπαιζαν και οι υποκριτές (ηθοποιοί). Το δεύτερο διάζωμα βρίσκεται στο μέσο του κοίλου και το τρίτο στην άνω απόληξη του κοίλου. Με τον τρόπο αυτό το θέατρο χωρίστηκε στο κυρίως θέατρο (με δέκα σειρές εδωλίων) και στο επιθέατρο (με τέσσερις μόνο σειρές).
Η κατώτερη σειρά εδωλίων του κυρίως θεάτρου διαχωρίζεται από την προεδρία, τις θέσεις δηλαδή των επισήμων, με έναν διάδρομο πλάτους περίπου 0,90μ. Η προεδρία σώζει 3 εδώλια.
Η μετακίνηση από το ένα επίπεδο του κοίλου στο επόμενο γινόταν με μία μόνο κλίμακα στο κέντρο περίπου της προεδρίας. Δεν υπήρχαν δηλαδή περισσότερες κλίμακες, όπως βλέπουμε συνήθως στα αρχαία θέατρα .
Μπροστά από την προεδρία και σε χαμηλότερο επίπεδο, βρισκόταν η ορχήστρα, το σχήμα της οποίας όμως δε μπορούμε να το προσδιορίσουμε με ακρίβεια, γιατί δεν υπάρχουν ούτε απομεινάρια της σκηνής ούτε των παρόδων, αλλά λογικά ακολουθούσε σε γενικές γραμμές το σχήμα του κοίλου. Όσον αφορά τη σκηνή, πρέπει να πούμε ότι μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί κάποιου είδους σκηνικού οικοδομήματος. Ωστόσο, επιγραφή που φιλοξενείται στο Μουσείο της Χαιρώνειας μας πληροφορεί ότι ένα ζευγάρι πολιτών χρηματοδότησε την κατασκευή προσκηνίου.
Το προσκήνιο ήταν το ημιυπαίθριο τμήμα μπροστά στην σκηνή. Είναι πιθανόν η σκηνή και το προσκήνιο να ήταν ξύλινο και να κατασκευάζονταν και να τοποθετούνταν σύμφωνα με τις ανάγκες του έργου. Είναι επίσης πολύ πιθανόν ότι κατά τα ρωμαϊκά χρόνια κατασκευάστηκε μόνιμη σκηνή, σύμφωνα με τα ρωμαϊκά πρότυπα.
Το θέατρο δε χρησίμευε μόνο για το ανέβασμα παραστάσεων αλλά και για τη διεξαγωγή πολιτικών συγκεντρώσεων και άλλων εκδηλώσεων και συναθροίσεων των πολιτών. Να τονίσουμε ότι κατά τη ρωμαϊκή περίοδο οι Ρωμαίοι, σύμφωνα με την προσφιλή τους συνήθεια, μετέτρεψαν την ορχήστρα σε αρένα με τη δημιουργία ενός λίθινου τοίχου.
Είναι γεγονός ότι το θέατρο της Χαιρώνειας παρουσιάζει ορισμένα προβλήματα ως θέατρο. Οι σειρές εδωλίων είναι ασυνήθιστα απότομες, γεγονός που οφείλεται στην κλήση του βράχου που είναι πολύ απότομη. Επιπλέον, δεν υπάρχουν ίχνη κλιμάκων που θα μπορούσαν να κάνουν πιο εύκολη την πρόσβαση των θεατών.
Αρκετοί μελετητές πιστεύουν ότι οι θεατές δεν κάθονταν ο ένας πίσω από τον άλλον, αλλά κάθονταν σε μια σειρά, άφηναν μια σειρά κενή και ούτω καθεξής, καθώς το μέγεθος των σειρών ήταν εξαιρετικά στενό και άβολο.
Ας συνοψίσουμε τα της χρονολόγησης του αρχαίου θεάτρου:Η πρώτη κατασκευή του χρονολογείται στα τέλη του 5ου αι. π. Χ. ενώ οι μετασκευές του χρονολογούνται έως και το 1ο αι. μ. Χ, χωρίς να μπορεί να αποκλειστεί η χρήση του μέχρι και τον 3ο-4ο αι. μ. Χ. Ακολούθησε μακρά περίοδος σιωπής. Το θέατρο ξαναλειτούργησε τη σύγχρονη εποχή.
Από το 1976 καθιερώθηκαν τα Πλουτάρχεια, μια ετήσια γιορτή με ομιλίες, χορούς και θεατρικές παραστάσεις, όπως η Αντιγόνη του Σοφοκλή, ο Πλούτος του Αριστοφάνη, και η εμβληματική παράσταση του Προμηθέα Δεσμώτη με τον μεγάλο Μάνο Κατράκη που έχει μείνει χαραγμένη στη μνήμη της τοπικής κοινωνίας. Η χρήση του θεάτρου απαγορεύτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 90.
Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας έχει διατυπώσει τις προτάσεις της για ήπιες επεμβάσεις που μπορούν να καταστήσουν το θέατρο επισκέψιμο αλλά και λειτουργικό ως τον ιδανικό χώρο για εκδηλώσεις. Επιπλέον, σε ένα σύνολο με τις υπόλοιπες αρχαιότητες της Χαιρώνειας μπορούν να αποτελέσουν μια εξαιρετική πολιτιστική διαδρομή.
