ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
Η παρούσα εργασία αποτελεί τον καρπό της συμμετοχής του Γυμνασίου Ριζίων στο καινοτόμο εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Υιοθεσία αρχαίων θεάτρων. Μαθητές ξεναγούν μαθητές στα αρχαία θέατρα», το οποίο τελεί υπό την αιγίδα του Σωματείου «ΔΙΑΖΩΜΑ». Με βαθιά πίστη ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι ένα στατικό απολίθωμα του παρελθόντος αλλά ένας ζωντανός οργανισμός, οι μαθητές και οι μαθήτριες του σχολείου μας, άνοιξαν έναν δημιουργικό διάλογο ανάμεσα στην τοπική ιστορία της ευρύτερης περιοχής της Θράκης, την αρχιτεκτονική και την κλασική δραματική ποίηση.
Ο Στόχος της «Υιοθεσίας»
Με σημείο αναφοράς το Αρχαίο Θέατρο της Σαμοθράκης, έναν ιστορικό χώρο προικισμένο με τη μυστικιστική αύρα του Ιερού των Μεγάλων Θεών, η ομάδα μας ανέλαβε να «υιοθετήσει» και να αναδείξει τη σημασία αυτού του μνημείου. Παρά το γεγονός ότι το θέατρο δεν σώζεται ακέραιο στην υλική του μορφή, η γεωμετρία του κοίλου του συνεχίζει να εκπέμπει την πνευματικότητα της ελληνιστικής περιόδου. Μέσα από αυτή τη δράση, το Γυμνάσιο Ριζίων επιχειρεί να δώσει ξανά εικονική «φωνή» και ζωή στις κερκίδες του.
Στο πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος «Ελένη» του Ευριπίδη, το οποίο διδάσκεται ως το κείμενο της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας από μετάφραση, οι μαθητές της Γ’ Γυμνασίου αρχικά ήρθαν σε μία πρώτη επαφή με το θέατρο και την τραγωδία. Με εικόνες, βίντεο, αλλά και βιωματική αναβίωση σε τμήματα του κειμένου, οι μαθητές και μαθήτριες εισέρχονταν σταδιακά στον ευρύτερο χώρο του θεάτρου. Το εγχείρημα, αρχικά, φαινόταν αρκετά φιλόδοξο- η πρότερη επαφή των παιδιών με το θέατρο ήταν ελάχιστη και σίγουρα με το αρχαίο θέατρο μηδενική. Σταδιακά, όμως, και με σταθερά βήματα, μέσα από την ανάγνωση –αρχικά- του κειμένου η τάξη μυήθηκε σε έννοιες όπως «θέατρο», «δράμα», «πρωταγωνιστής», «ηθοποιός», «παράσταση», «ήθος», «διάνοια», «από μηχανής θεός», «φιλόσοφος της τραγωδίας» και όσες άλλες ήταν δυνατό να γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας την ιερή ώρα του μαθήματος.
Η Γέφυρα με την «Ελένη» του Ευριπίδη
Η καινοτομία της προσέγγισής μας έγκειται στον εννοιολογικό και βιωματικό παραλληλισμό που επιχειρήθηκε ανάμεσα στο μνημείο της Σαμοθράκης και την τραγωδία «Ελένη» του Ευριπίδη, η οποία διδάσκεται στην Γ΄ Γυμνασίου.
Ο παραλληλισμός αυτός αναπτύχθηκε σε τρεις κεντρικούς άξονες:
- Το Φαινόμενο και η Ουσία (Είδωλο vs. Πραγματικότητα): Όπως στην τραγωδία του Ευριπίδη οι άνθρωποι πολέμησαν στην Τροία για ένα «ειδωλο» (ένα ψέμα), αφήνοντας την αληθινή Ελένη στην Αίγυπτο, έτσι και στο Αρχαίο Θέατρο της Σαμοθράκης η υλική απουσία των μαρμάρων του λειτουργεί ως ένα αρχιτεκτονικό «είδωλο». Η αληθινή ουσία και το πνεύμα του θεάτρου παραμένουν ζωντανά μέσα από τη μνήμη, την ιστορία και τις δικές μας παρεμβάσεις.
- Η Θάλασσα, το Ταξίδι και ο Ξενιτεμός: Το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου που περιβάλλει το θέατρο της Παλαιόπολης Σαμοθράκης συναντά το θαλασσινό και γεμάτο περιπέτειες σκηνικό της Αιγύπτου όπου είναι εγκλωβισμένη η ευριπίδεια ηρωίδα, αναδεικνύοντας το διαχρονικό μοτίβο του νόστου και της αναζήτησης της πατρίδας.
- Η Λύτρωση μέσα από την Τέχνη: Η «Ελένη» είναι μια αντιπολεμική τραγωδία που υμνεί την ειρήνη και τη δικαιοσύνη. Τα αρχαία θέατρα, ως θεσμοί δημοκρατίας και παιδείας, αποτελούσαν ακριβώς τους χώρους όπου οι κοινωνίες θεραπεύονταν πνευματικά.
Μέσα από τη σύνδεση του λόγου του Ευριπίδη με τις πέτρες και το χώμα της Σαμοθράκης, οι μαθητές του Γυμνασίου Ριζίων δεν μελέτησαν απλώς την ιστορία, αλλά έγιναν οι ίδιοι κοινωνοί και συνεχιστές της.
Σας καλωσορίζουμε στο ταξίδι μας!
Στόχος της εργασίας μας ήταν η σύνδεση του αρχαιολογικού χώρου με το σήμερα, όπου μέσα από την περιδιάβασή μας στην ιστορία, να γίνεται κατανοητό πώς ένα αρχαίο θέατρο παραμένει με έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωντανό. Στην προσπάθειά μας να δώσουμε «ζωντάνια» και «παροντικότητα» στο παρελθόν, συντάξαμε έναν πρωτότυπο οδηγό – ξεναγό και θέτουμε την πρόκληση να προβάλλουμε την περιοχή από μία ιδιαίτερη οπτική, αυτή των μαθητών που παράλληλα βιώνουμε τη «μέθεξη» στην αρχαία τραγωδία. Ακολουθεί, λοιπόν, ένας τουριστικός οδηγός, προσαρμοσμένος στο κείμενο «Ελένη» του Ευριπίδη, το οποίο διδάσκεται στη Γ’ τάξη του Γυμνασίου.
Τουριστικός Οδηγός – Ξενάγηση στο Αρχαίο Θέατρο της Σαμοθράκης και στον Αρχαιολογικό Χώρο, με μια ματιά στην “Ελένη” του Ευριπίδη
Καλώς ήρθατε στη Σαμοθράκη
Ένα νησί του βόρειου Αιγαίου, γνωστό για τα καταπράσινα τοπία, τα ρέματα αλλά και για έναν από τους πιο σημαντικούς ιερούς τόπους της αρχαιότητας: το Ιερό των Μεγάλων Θεών.
Εδώ θα γνωρίσετε το Αρχαίο Θέατρο, τον αρχαιολογικό χώρο με τα μνημεία των τελετών, και θα συνδέσετε την εμπειρία σας με τον κόσμο της τραγωδίας, μέσα από την “Ελένη” του Ευριπίδη.
Στάση 1: Το Αρχαίο Θέατρο της Σαμοθράκης
Το θέατρο βρίσκεται στη δυτική πλαγιά του λόφου πάνω από το ιερό. Η φυσική κλίση του εδάφους προσφέρει θέα προς τη θάλασσα και το ιερό, δημιουργώντας αίσθηση “σκηνικού” ακόμη και πριν αρχίσει οποιαδήποτε παράσταση.
Δομή: Όπως τα περισσότερα ελληνικά θέατρα, είχε κοίλο (χώρος των θεατών), ορχήστρα (κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος δράσης) και σκηνή (παρασκήνια). Τα καθίσματα ήταν κτισμένα σε αναβαθμούς, για καλή ορατότητα και ακουστική.
Η χρήση του συνδέεται με γιορτές του ιερού και πιθανές θεατρικές εκδηλώσεις με μουσική. Η ακουστική ενισχυόταν από το σχήμα του κοίλου, ώστε η φωνή να φτάνει καθαρά ως τις ψηλές σειρές.
Σήμερα, σώζονται τμήματα της διάταξης και του κοίλου. Η επίσκεψη προσφέρει αίσθηση του πώς ήταν να παρακολουθεί κανείς παράσταση μέσα στη φύση, με το Αιγαίο στον ορίζοντα.
Στάση 2: Το Ιερό των Μεγάλων Θεών
Ήταν ένα πανελλήνιο κέντρο μυστηριακών τελετών. Οι “Μεγάλοι Θεοί” τιμούνταν με τελετές μύησης που προσέλκυαν επισκέπτες από όλο τον αρχαίο κόσμο.
Κύρια μνημεία ήταν τα εξής:
Ηρώον και Αναθηματικά Μνημεία που έδειχναν ευσέβεια και πολιτική παρουσία πόλεων και ηγεμόνων.
Ιερά οικοδομήματα τελετών: Χώροι μύησης με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική.
Βωμοί για συγκέντρωση, διαδικασίες και αφιερώματα.
Ατμόσφαιρα: Ο χώρος συνδυάζει πυκνά δέντρα καθώς και φυτά μαζί με άφθονο νερό, στοιχεία που έδιναν μυσταγωγικό χαρακτήρα στις τελετές.
Για τον επισκέπτη ήταν ένας τόπος συλλογικής εμπειρίας δηλαδή θέατρο, μουσική, ποίηση και λατρευτικές γιορτές.
Βασικά μέρη του θεάτρου ήταν:
Κοίλο(ν): οι κερκίδες των θεατών.
Ορχήστρα: ο κυκλικός χώρος των χορών και της δράσης.
Σκηνή: αποθήκευση σκηνικών, είσοδοι των ηθοποιών.
Υλικά και τεχνική: Τοποθέτηση πάνω σε φυσική πλαγιά για σταθερότητα και ακουστική. Πέτρα και ξύλο, με προσεκτική γεωμετρία.
Εμπειρία θεατή: Καθαρός ήχος, ορατότητα, θέα στο τοπίο. Το θέατρο ήταν κομμάτι της πόλης και της λατρείας, όχι μόνο ψυχαγωγία.
Σύνδεση με την “Ελένη” του Ευριπίδη
Ο Ευριπίδης προτείνει μια “εναλλακτική” ιστορία. Η πραγματική Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία· πήγε στην Αίγυπτο, ενώ στην Τροία πήγε ένα είδωλο. Ο Μενέλαος ναυαγεί στην Αίγυπτο, τη βρίσκει και προσπαθούν μαζί να αποδράσουν.
Θέματα που “ταιριάζουν” στη Σαμοθράκη:
Όπως στο ιερό οι μύστες αναζητούσαν μια νέα πνευματική ταυτότητα, έτσι και η Ελένη παλεύει να αποδείξει ποια είναι πραγματικά.
Η Σαμοθράκη συνδέεται με ναυτικούς και προστασία ταξιδιωτών. Στην “Ελένη”, η σωτηρία έρχεται με έξυπνο σχέδιο διαφυγής μέσω του καραβιού που έδωσε ο Θεοκλύμενος, βασιλιάς της Αιγύπτου.
Από το θέατρο βλέπεις το Αιγαίο ένα ιδανικό σκηνικό για να φανταστείς τα θαλασσινά περάσματα της ιστορίας.
Σκηνικό παιχνίδι: Φανταστείτε στην ορχήστρα τον χορό να σχολιάζει τη μοίρα της Ελένης, ενώ στο βάθος η “σκηνή” γίνεται παλάτι του βασιλιά της Αιγύπτου. Το φυσικό φως και ο αέρας της Σαμοθράκης δίνουν ζωντάνια στο δράμα.
Στάση 3: Περπάτημα στον χώρο και μια προτεινόμενη διαδρομή
- Είσοδος στον αρχαιολογικό χώρο: Διαβάστε την πρώτη πινακίδα για το Ιερό. Παρατηρήστε πώς ο χώρος με τις πλαγιές και τις ρεματιές αφήνει τον επισκέπτη έκθαμβο.
- Ανάβαση προς το Θέατρο: Καθώς ανεβαίνετε, ρίξτε μια ματιά στη θάλασσα. Σκεφτείτε πώς ο ήχος της φωνής θα έφτανε από την ορχήστρα ως ψηλά.
- Στάση στις κερκίδες: Καθίστε για λίγο. Διαβάστε έναν μικρό στίχο από την “Ελένη” (π.χ. έναν στοχασμό για την αλήθεια και την τύχη) και δείτε πώς φιλτράρετε και γίνεται ένα με το τοπίο.
- Κάθοδος στο ιερό: Επιστρέψτε στα μνημεία των τελετών και αναζητήστε αρχιτεκτονικά στοιχεία: βάσεις αναθημάτων, τμήματα κιόνων, χαράξεις.
- Φωτογραφίστε από χαμηλά προς ψηλά το κοίλο, έτσι φαίνεται το “κύμα” των καθισμάτων που αγκαλιάζει τη σκηνή.
Χρήσιμες πληροφορίες για τον επισκέπτη
Πρόσβαση: Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται κοντά στην Παλαιόπολη. Ακολουθήστε τις πινακίδες από το λιμάνι της Καμαριώτισσας.
Ώρες/Εισιτήρια: Ελέγξτε τις τρέχουσες ώρες λειτουργίας του αρχαιολογικού χώρου και του Μουσείου Σαμοθράκης (διαφέρουν ανά εποχή).
Τι να έχετε μαζί: Νερό, καπέλο, άνετα παπούτσια. Το μονοπάτι προς το θέατρο έχει κλίση.
Σεβασμός στα μνημεία: Μην ανεβαίνετε σε αρχιτεκτονικά μέλη και μην αφήνετε σκουπίδια.
Μικρή ενότητα για τα αρχαία θέατρα γενικά
Γέννηση του δράματος έγινε από τα διονυσιακά δρώμενα. Η τραγωδία εξελίχθηκε τον 5ο αι. π.Χ. στην Αθήνα.
Θέατρα χτίστηκαν σε πολλές πόλεις του ελληνικού κόσμου (Επίδαυρος, Δίον, Δελφοί, Δωδώνη κ.ά.) και έτσι εξαπλώθηκε η τραγωδία.
Η καμπύλη του κοίλου και τα υλικά έδιναν φυσική ενίσχυση. Δεν υπήρχαν μικρόφωνα όλα βασίζονταν στη φωνή και τον ρυθμό του χορού.
Οι παραστάσεις ήταν δημόσιο γεγονός, συνδεδεμένο με τη λατρεία και την πόλη. Οι πολίτες συμμετείχαν, σχολίαζαν και στοχάζονταν πάνω σε μύθους και σύγχρονα ζητήματα.
Από την “Ελένη” στο σήμερα
Όπως η Ελένη διεκδικεί την αλήθεια της απέναντι στις φήμες, έτσι κι ένα μνημείο “μιλάει” πέρα από τους μύθους που το περιβάλλουν. Αν αφήσεις τον χώρο να σε οδηγήσει, οι ήχοι, το φως, ακόμη και ο αέρας κάνει την ιστορία να γίνει προσωπική εμπειρία.
Το θέατρο της Σαμοθράκης, με την απλότητα και τη θέα του, υπενθυμίζει ότι το αρχαίο δράμα γράφτηκε για να παίζεται κάτω από τον ουρανό, με το τοπίο ως σκηνικό.
