ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
Τι συμβαίνει όταν 55 έφηβοι αποφασίζουν να κοιτάξουν τα αρχαία μνημεία του τόπου τους όχι απλώς ως στατικά αξιοθέατα, αλλά ως ζωντανούς οργανισμούς που απειλούνται από την κλιματική αλλαγή;
Οι μαθητές και οι μαθήτριες του 6ου Γενικού Λυκείου Λάρισας, μαζί με έξι (6) εκπαιδευτικούς διαφορετικών ειδικοτήτων, έκαναν ακριβώς αυτό. Μέσα από ένα ολιστικό πρόγραμμα STEAM και με όχημα τη Συμμετοχική Επιστήμη (Citizen Science), κατάφεραν να χτίσουν μια ψηφιακή και επιστημονική γέφυρα ανάμεσα σε δύο εμβληματικούς χώρους: το αρχαίο θέατρο της Λάρισας και το αρχαίο θέατρο του Βουθρωτού στην Αλβανία (Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO).
Ένα δίκτυο ανθρώπων και γνώσης
Το ταξίδι αυτό δεν έγινε σε απομόνωση. Το σχολείο έγινε ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε κορυφαίους επιστημονικούς και πολιτιστικούς φορείς. Η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη άνοιξε τα αρχεία της, προσφέροντας σπάνιους χάρτες και κείμενα περιηγητών (1650–1897), το Κ.Ε.ΠΕ.Α. Ελασσόνας καθοδήγησε τα βήματα των παιδιών στην έρευνα πεδίου, ενώ η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λάρισας έδωσε τη δυνατότητα να μετατραπεί ο αρχαιολογικός χώρος σε ένα υπαίθριο εργαστήριο. Παράλληλα, μέσα από συστηματικές συναντήσεις με τους ανθρώπους του Σωματείου «ΔΙΑΖΩΜΑ» (τη Δρ. Μαίρη Μπελογιάννη, την αρχιτέκτονα μηχανικό Ελίνα Αγγέλη και την οικονομολόγο Αγγελική Σιτρά), οι μαθητές κατάλαβαν στην πράξη πώς η ίδια η κοινωνία μπορεί να γίνει ασπίδα για τα μνημεία της.
Όταν το σχολείο γίνεται κόμβος Ανοικτών Δεδομένων
Κεντρικός επιστημονικός σύμμαχος σε αυτή την προσπάθεια ήταν η Κλιματική Ακαδημία (https://theclimateacademy.org/), που υλοποιείται από το Τμήμα Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (στο πλαίσιο της «Πρωτοβουλίας 21» με την υποστήριξη των Ιδρυμάτων Τσάκος και Λάτση).
Η μεγάλη ανατροπή, όμως, ξεκίνησε από την οροφή του σχολείου. Οι μαθητές εγκατέστησαν και παραμετροποίησαν τον περιβαλλοντικό αισθητήρα PurpleAir Flex. Δεν έμειναν στην απλή ανάγνωση μιας οθόνης: βούτηξαν στα βαθιά της τεχνολογίας IoT, ενεργοποίησαν τη δημόσια μετάδοση των δεδομένων μέσω ανοικτών API και μετέτρεψαν το 6ο ΓΕΛ Λάρισας σε έναν μόνιμο, δημόσιο κόμβο ανοικτών περιβαλλοντικών δεδομένων για όλη την πόλη.
Ο μαθητικός αλγόριθμος: Μετατρέποντας τους αριθμούς σε επιστήμη
Για να αποκτήσουν νόημα οι χιλιάδες μετρήσεις, οι μαθητές δεν βασίστηκαν σε εικασίες, αλλά στις αυστηρές οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ. / W.H.O.) και τη διεθνή βιβλιογραφία. Ανέπτυξαν ένα δικό τους σύστημα λογικών κανόνων (αλγόριθμο), εξετάζοντας πώς το μικροπεριβάλλον πιέζει μακροχρόνια τα υλικά των μνημείων:
- Επιτήρηση μικροσωματιδίων (PM2.5): Με σημείο αναφοράς το 24ωρο όριο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.) (15 μg/m³), εντόπιζαν τις περιόδους ατμοσφαιρικής επιβάρυνσης στην πόλη.
- Ανάλυση υγροθερμικών συνθηκών: Χαρτογράφησαν τα διαστήματα όπου η σχετική υγρασία ξεπερνούσε το 70%, συνθήκη που ευνοεί τη δημιουργία ενός αόρατου, υδάτινου φιλμ πάνω στην πέτρα.
- Συνδυαστική περιβαλλοντική πίεση: Ερεύνησαν το πιο κρίσιμο σενάριο: τη συνύπαρξη υψηλών σωματιδίων και υγρασίας. Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι αυτός ο συνδυασμός λειτουργεί σαν «μαγνήτης» ρύπων, προκαλώντας μακροχρόνια το γνωστό μαύρισμα (black crust) των μαρμάρων.
- Θερμική καταπόνηση: Κατέγραψαν τις ακραίες θερμοκρασίες (Tmax > 37°C), μελετώντας τις πιέσεις από τις διαστολές και συστολές των δομικών υλικών.
Οι μαθητές λειτούργησαν με απόλυτη επιστημονική εγκυρότητα. Δεν προσπάθησαν να αποδείξουν με έναν αισθητήρα αέρα ότι τα μάρμαρα διαβρώθηκαν σήμερα. Αντίθετα, μελέτησαν τις συνθήκες που, σύμφωνα με το διεθνές πρόγραμμα ICP Materials της Οικονομικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών (UNECE), προκαλούν τη φθορά σε βάθος χρόνου. Παράλληλα, χρησιμοποιώντας το ψηφιακό εργαλείο «Κλιματικοί Κίνδυνοι» της Κλιματικής Ακαδημίας, κοίταξαν το μέλλον, αναλύοντας τα δυσμενή κλιματικά σενάρια για την περιοχή της Λάρισας.
Ένας «Ψηφιακός Καθρέφτης» ανάμεσα σε Λάρισα και Βουθρωτό Αλβανίας
Η έρευνα απέκτησε διεθνή χαρακτήρα, όταν η ομάδα πραγματοποίησε έρευνα πεδίου στον αρχαιολογικό χώρο του Βουθρωτού στην Αλβανία. Χαρτογραφώντας επτά κοινούς σταθμούς πολιτιστικού ενδιαφέροντος (Ακρόπολη, Θέατρο, Ασκληπιείο κ.ά.), τα παιδιά ανακάλυψαν κάτι συναρπαστικό: η κλιματική αλλαγή είναι κοινή, αλλά φοράει διαφορετικό πρόσωπο σε κάθε τόπο. Ενώ στη Λάρισα το μνημείο πιέζεται από την αστική θερμική νησίδα και τους ρύπους, στο Βουθρωτό η απειλή έρχεται από το νερό, τον υδροβιότοπο και τις πλημμύρες του καναλιού Vivari.
Η γνώση που μοιράζεται, μένει
Αυτό το μάθημα εξωστρέφειας και συνεργασίας οι μαθητές της Λάρισας δεν το κράτησαν για τον εαυτό τους. Παρουσίασαν τα ευρήματά τους στο 13ο Μαθητικό Συνέδριο και τα μοιράστηκαν με τους συμμαθητές τους από το 4ο ΓΕΛ Αλεξανδρούπολειας και το Ελληνικό Σχολείο Αργυροκάστρου «Πνοή Αγάπης», αποδεικνύοντας ότι η εκπαίδευση μπορεί να γίνει η πιο δυνατή διασυνοριακή γέφυρα.
Τα παραδοτέα: Μια προίκα για την κοινότητα
Το πρόγραμμα ολοκληρώνεται, αλλά η ψηφιακή του κληρονομιά μένει ανοιχτή σε όλους:
- Ο «Οδηγός Καλών Πρακτικών για την Κλιματική Ανθεκτικότητα των Μνημείων»: Ένα εκπαιδευτικό εργαλείο, ώστε οποιοδήποτε σχολείο στην Ελλάδα να μπορεί αύριο να στήσει μια αντίστοιχη δράση Citizen Science για ένα δικό του μνημείο.
- Ανοικτός Ψηφιακός Κόμβος Συμμετοχικής Επιστήμης: Ένα δημόσιο ψηφιακό περιβάλλον, προσβάσιμο μέσα από το εκπαιδευτικό ιστολόγιο του σχολείου μας, όπου συγκεντρώνονται ιστορικά τεκμήρια, γεωχωρικά δεδομένα και οι περιβαλλοντικές μετρήσεις των τελευταίων 30 ημερών.
Ο αισθητήρας PurpleAir στην οροφή του 6ου ΓΕΛ Λάρισας συνεχίζει να εκπέμπει. Και μαζί του, συνεχίζει να εκπέμπει ένα σχολείο που απέδειξε ότι οι μαθητές δεν είναι απλώς το μέλλον, αλλά οι ενεργοί επιστήμονες του παρόντος.
Επιστημονική Τεκμηρίωση
WHO Global Air Quality Guidelines (2021) (Κατευθυντήριες οδηγίες σωματιδίων PM2.5).
UNECE ICP Materials (Επιδράσεις ρύπων στα υλικά πολιτιστικής κληρονομιάς).
Επιστημονικές μελέτες των De Marco et al. (2017), Vidović et al. (2022) και Winkler et al. (2022) για τις υγροθερμικές καταπονήσεις λίθινων μνημείων.
Ψηφιακά Αποθέματα & Πολυμέσα
- Οπτικοακουστικό Υλικό: https://www.youtube.com/watch?v=UJ4MIOGLedM
- Διάχυση Αποτελεσμάτων: https://6lyk-laris.lar.sch.gr/?p=6775
- Real-time Open Data:https://map.purpleair.com/air-quality-standards-us-epa-aqi?key=804ARNRI1EKDX970&opt=%2F1%2Flp%2Fa1440%2Fp0%2FcC0&select=286626#16.05/39.62912/22.406127
- Ανοιχτό Αποθετήριο Δεδομένων & Αλγορίθμου:
https://github.com/eiriniAmor/thermal_stress_measurements
Η Ομάδα Έργου
Υπεύθυνοι Εκπαιδευτικοί: Σπυροπούλου Ευαγγελία (Φιλόλογος), Αμοργιανιώτη Ειρήνη (Φιλόλογος), Κωστούλα Χριστίνα (Φιλόλογος), Μπίσμπα Αικατερίνη (Μαθηματικός), Χύτας Παντελής (Φυσικός), Γκορίλα Αικατερίνη (Πληροφορικός – Επιμέλεια ψηφιακού υλικού).
